تهلمیح ده شێعری یونس ڕهزایی دا-بهشی دووههم (ئهحمهد چاک - بۆکان)
تهلمیح ده شێعری یونس ڕهزایی دا
بهشی 2
تهلمیح و پێکهاتهی ناخهتتی شێعریشێت
پتهوبوون و بهربڵاوی رهگاژۆی چیرۆکی مهبهست له شێعریشێتدا: ههروهکوو باسمان کرد تهلمیح له ئهدهبیاتی کلاسیکدا زۆر به کورتی ئاماژهی پێدهکرێ. تهنانهت واتای دهق به دهقی ئهو وشهیهش ئهوه دهگهیهنێ، بهڵام کاتێک شێعریشێت وهکوو شێوازێکی نوێ خۆی بهرههم دێنێ ناچاره لهو بوارهشدا پێداچوونهوهیهکی ههبێ. ئهویش بهکار هێنانی زۆربهی ماکهکانی چیرۆکیمهبهست له شێعرهکه دایه.
سهرهتا کردنهوهیهکی شێوازناسی: ئهگهر سرنج بدهین له شێعری کلاسیکی فارسی و دواتر شێعری کلاسیکی کوردیدا (به تایبهت شێوازی نالی) یهکهی واتایی (واحد معنایی)، بهیته. یانی شاعیر واتایهکی سهربهخۆ و تهواو له بهیتێکدا پێشکهش دهکات، دواتر ئهو یهکانه که له بواری ماناییهوه زۆر لێک دوور نین، پێکهوه و له ئهنجامی گرێبهستێکی ئهدهبیدا قهوارهی گشتی شێعرهکه دیاری دهکهن. به ههمان شێوه ئهگهر له بهیتێکدا تهلمیحێک بێته ئاراوه، به هۆی کورت بوونی مهودا ئهوه شاعیره که ناچاره ههم واتایهکی سهربهخۆ پێشکهش بکات و ههمیش له چهند ئاماژهی کورتدا بیبڕێتهوه. بهڵام کاتێک ئهو تهلمیحه وهکوو نێزامێک یان لانیکهم وهکوو تهمهیدێک دێته بهرامبهری شێعریشێت که له ههناوی خۆیدا (ناخهتییه) ئهوه ههم له واتای سهربهخۆ خهبهرێک نییه و ههمیش شێعرهکه به یهکدوو ئاماژهی کورت تامهزرۆیی ناشکێ. بۆ نموونه له شێعری (ئهمن و مووسا دروودی خودامان لهسهر بێ) هاتنی ماکهکانی سهرهکی ژیانی حهزرهتی مووسا (د.خ) بهو شێوهیهن:
1. کتێبی پیرۆز: سێ کهڕهت
2. موعجیزه: پێنج کهڕهت
3. مووسا: پێنج کهڕهت
4. گۆچان: سێ کهڕهت
5. ئهژدیها: سێ کهڕهت
و...
بهم شێوهیه ئهگهر وشهکانی <باڵهخانه، ژن، ئایهت، رهسالهت، ههتاو، سهفهر، داڕژان (بهرامبهر نازڵ بوون)،خوا، نیشانه(بهرامبهری ئایهت)، سهرسوڕمان، پیرۆزی، حورمهت، فیرعهون و ...> بخهینه پاڵ وشهکانی سهرهوه که ئهمانهش خۆیان ههر له ماکهکانی ژیانی ئهو کهسایهتییه دێنه ئهژمار، دهبینین بهربڵاوی پهیڤی کتێبی پیرۆز له ناو ئهو شێعرهدا تا چ رادهیهکه. بهم شێوهیه دهبینین ههموو قۆناخهکانی ژیانی حهزرهتی مووسا <ئهگهر له دڵما باڵهخانهیهک رازاوه یا ژنێک> ئاماژه بۆ منداڵی حهزرهتی مووسا و تێپهڕینی لانکی به قهراغ باڵهخانهی ئاسیهدا ههتا <تهنانهت ئهگهر ژنێک باڵهخانهیهک له دڵما/ تا گهرمترین ئایهت/پهیڤی موعجیزهی سهرسوڕمان (گۆچانئهژدیهاپیری)/ دهدرهوشێتهوه.../تهنانهت/ ماڵئاوا مووسا> دهگرێته خۆی. بهکار هێنانی ئاوها بهربڵاوی چیرۆکی مهبهست دهتوانێ چهن بهرههمی باشی ههبێ.
1. تێپهڕینی کارکردی تهلمیح له (تهشبیه و خوازه) که لێرهدا چهن کارکردی وهکوو (تهمسیل و کهسایهتی دان و ...) به گشتی پتهوکردنی لایهنی واتایی شێعرهکه به سرنجدان به لایهنی گهمهی زمانی که دواتر باسی دهکهین. ههروهها باسکردنی شیاوی چیرۆکی مهبهست و ههروهها ئهگهر له بیرمان بێت پێشتر باسمان کرد که پێوهندی نێواندهقی له تهلمیح بهربڵاوتره، بهڵام ئهو کارکردهی شێعریشێت دهبێته هۆی ئهوهی تهلمیح لهو ئاستهنگییه رهها بێ و خۆی له قهرهی پێوهندی نێواندهقی بدات.
2. خودئیرجاعی شێعریشێت و تهلمیح: ههر وهکوو دهزانین یهکێک له ماکهکانی شێعریشێت میکانیزمی (خودئیرجاعی) ئهو دهقهیه. میشل فۆکۆ له کتێبێکدا به ناوی <بیردۆزی ئهدهبی> که زیاتری بهرههمهکه له بارهی <ریمۆن روسێل>دایه، باس لهوه دهکات که شێوهی نووسینی (روسێل) سهرسوڕهێنهره. ئهو(روسێل) دوو رسته که له بواری دهنگهوه (ئآوا) وهکوو یهک دهچن و له بواری ماناوه جیاوازن، له جیاتی یهکتری بهکار دێنێت. شێوهیهک که له لایهکهوه پێوهندی به واتای جۆراوجۆری وشهکانهوه ههیه و له لایهکیتریشهوه به ئهگهری ههڵوهشانهوهی رسته (به مانا دریدایهکهی)، به چهن بهشه که ههر کام مانای جیاوازی ههیه. له ههنگاوی دواییدا ئهو بهشانه لهگهڵ ماکهکانی بهشهکانی دیکه موتوربه دهکرێن و ... ههموو ئهوانه دهگاته سهرجهم تێکشکان و وێرانکردنی مانا. روسێل ئهو شێوهیهی به (مهجاز) ناودێر دهکرد و دهینووسی که شێوهی نووسینی ئهو یهکسهر شاعیرانهیه. ههرچهن شێوهی کردهوهی روسێل بۆ زمان زیاتر شێوهیهکی رواڵهتی و فۆڕمیکه، بهڵام میشێل فۆکو جهخت لهسهر ئهوه دهکا که ئێمه به یارمهتی <گهمهگهلی زمانی> دهتوانین لایهنی نهخوێندراوی داستانهکانی روسێل به تهماڵههڵنێن. واته گهڕاندنهوهی وشهکان بۆ ئهو جێیهی جمووجۆلی خۆیان دهست پێکردبوو و دیسان ئامانجی روسێل دووپاتهکردنهوهی راستهقینهی جیهانی دهرهوهیه له رێگهی بهکارهێنانی خودکاری زمانهوه، شاردنهوهی بۆشایی چاوهڕواننهکراو و وهدیارخستنی ئهو شتانهی ههتاکوو ئێستا نهوتراون.
لهو بابهتهی سهرهوه چهن خاڵی گرینگ دێته ئاراوه که به کاری راڤهکردنی چیرۆکیمهبهست له شێعریشێت دێن.
1. لایهنی خودئیرجاعی شێعریشێت دهبێته هۆی ئهوهی مانا جۆراوجۆرهکانی وشه وهدیارکهون. بۆ نموونه کاتێک باس له گۆچانی مووسا دهکرێ دهسبهجێ ههموومان بیر له موعجیزهی ئهو شته دهکهینهوه، بهڵام له شێعریشێتدا گۆچان به ههر دوو واتا بهکار دێت:
ئا. ئێره کۆتایی گۆچانێکه دهڕوێ
که موعجیزهی مووسا و منیش
که من و مووسا و ئهژدیها...
ب. ئێره سهرهتای گۆچانێکه پیریم دهدۆزێ
دواتر له کۆپلهی یهکهمدا پێوهندی نێوان ئهژدیها و گۆچان مانای پیری بۆ گۆچانیش دهگوازێتهوه. کهوابوو ئهو دووپات کردنهوهیه که تایبهتمهندی شێعریشێته، دوورترین واتای پێوهندیدار به وشهوه دهپێکێ.
2. ئهگهری ههڵوهشانهوهی رسته به چهن بهش که ههر کام مانای جیاوازی ههیه. ئهگهر رستهکانی چیرۆکی مهبهست وهکوو چهن گوزارهی متمانه پێکراو چاولێبکهین، کاتێک دێنه بهر دهمی ئهو نیزامهی شێعریشێت تووشی تێکشکان دهبن به جۆرێک که ههست دهکرێ که دهقی شێعرهکه لهگهڵ چیرۆکیمهبهست پێوهندی ههیه بهڵام ئهو تێکشکانه له ئاستێک دایه که ئهو پێوهندییه روون و ئاشکرا نییه.
3. له کۆتاییدا ئهو بهشانه لهگهڵ هێندێک ماکیتر موتوربه دهکرێن که لێرهدا جیاوازییهکیتری شێعریشێت بهدیدهکرێ. ئهویش خۆبواردن له ئهرکی مێژوویی تهلمیحه و ڕووکردن له بابهتی سهردهمیانهیه بۆ چیرۆکیمهبهست .
ئهمن و مووساش «دروودی خودامان لهسهر بێ»
تهنانهت مووسادیش ناتوانێ
تهوڕاتمان
تا کچانی باڵغی ئوڕشهلیم و
تا شهرمی کچێنی کیژانی ئورفا
نهسهلماو داگیرکا... و ...
ئهوهیه که دهبینین فۆکۆ کوتهنی: له رێگای بهکارهێنانی خودکاری زمانهوه راستهقینهکانی جیهانی دهرهوه دووپاته دهبنهوه. بهو شێوهیه ههم ئهو شتهی ههتاکوو ئێستا له چیرۆکی مهبهستدا چاوهڕوان دهکرا، دهشاردرێتهوه و ههمیش ئهو شتانهی ههتا ئێستا نهوتراون وهدیاردهکهون.
شێوهکانی میکانیزمی خودئیرجاعی شێعریشێت به نیسبهت تهلمیحهوه:
1) دووپاته کردنهوهی وشهکان ههروهک خۆیان که پێشتر باسمان کرد.
2) هێنانهوهی ئهو وشانهی که له بواری ماناوه هاوسهنگن (مترادف).
ڕهنگه بهکار هێنانی چهن وشهی هاوسهنگ له چهشنی یهک یان ئهو وشانهی له بنهماڵهیهکی تایبهت ههڵگیراون، به بێئهوهی سرنجدان به بایهخی وشه ئێمه تووشی ههڵه بکات. بهڵام کاتێک که باس له لایهنی خودئیرجاعی دهکرێ ئهگهر بێتوو تهنیا ئهمانه وهکوو گهمهیهکی زمانی سهڵت چاولێبکهین، ئهگهری ئهوه ههیه بهرههمهکهمان تووشی ئاستهنگ بێت ههتا ئاستی کاریکاتۆرێک بێته خوارێ .(فردیناند دوسوسور) دوو چهمکی ههره گرینگ له زمانهوانیدا دهخاته روو.
1) بایهخی نیشانه
2) جیاوازی
1) بایهخی ههر نیشانهیهک پێوهندی به ههڵسوکهوتی ئهو نیشانهیه له تهک نیشانهکانیتری زمانهوه ههیه. نیشانه له راستیدا جیا له پێوهندی خۆی لهگهڵ نیزامی زمانی، خاوهنی بایهخێکی ئهوتۆ نییه. سوسور بۆ باشتر نیشاندانی ئهو زاراوهیه، له قیاسی کایهی (شهترهنج) کهڵک وهردهگرێ. بایهخی ههر مۆرهیهکی شهترهنج پێوهندی بهو شوێنهیه که ئهو مۆرهیه له کایهکهدا له بهرامبهری مۆرهکانیتر بۆ خۆی تهرخان دهکات. یانی وانییه بڵێین چون ئهو داشه سهربازه خاوهنی بایهخێکی کهمتره بهڵکوو شوێنی تایبهتی ئهو مۆرهیه لهسهر سهفحهی شهترهنج بایهخهکهی دیاری دهکات. کهواته جنس و شکڵی مۆره کارتێکهری لهسهر بایهخی مۆره زۆر کهمه. ئهو پێوهندی ئهو مۆرهیهیه که بایهخی ئهو له رهوتی کایهی شهترهنج دیاری دهکات. له شێعریشێتدا وشهکان به زۆری دووپات دهبنهوه. ئهو بایهخه به جوانی خۆی نیشان دهدات. (شایانی باسه ئهو بابهته بۆ خاڵی سهرهوهش ههر گرینگه) کهوابوو ئهگهر ههر وشهیهک وهکوو یهکێک له مۆرهکانی شهترهنج لهبهرچاوبگرین دهگهینه ئهو راستییه که بهکار هێنانی دوو وشهی هاوسهنگ له بواری ماناوه دهبێ کارکردێکی تایبهتی ههبێ.
... تهنانهت مووسادیش ناتوانێ
تهوڕاتمان
تا کچانی باڵغی ئوڕشهلیم و
تا شهرمی کچێنی کیژانی ئورفا
نهسهلماو داگیرکا...
له زمانی کوردیدا دوو وشهی <کچ> و<کیژ> له بواری ماناوه وهکوو یهکتری بهکاردێن. بهڵام وشهی <کیژ> له دهقی نووسراوهی ئهدهبی کوردیدا بایهخێکی ئهدهبی زیاتری ههیه و کچ له دهقی نائهدهبیدا زیاتر بهرچاو دهکهوێ. له دهستهواژهی <کچانی باڵغی ئوڕشهلیم> دا، وشهی <کچ> کاتێک لهگهڵ دوو وشهی <باڵغ> و <ئورشهلیم> دێته کایهوه که یهکیان تایبهتمهندی فیزیۆلۆژی مرۆڤه و ئهویتر له رۆژگاری ئێمهدا وشهیهکی پیرۆز نییه بهتایبهت کاتێک لهگهڵ وشهی «مووساد» موتوربه دهکرێ باشتر جیاوازی خۆی نیشان دهدا لهگهڵ وشهی <کیژ> که لهگهڵ وشهکانی <شهرم> و <کچێنی> و <ئورفا> که شارێکی کوردییه. دهبینین کاتێک ئهو لایهنه له خودئیرجاعی شێعریشێت دهخهینه بهر باس، دهسهلمێ که بهکار هێنانی وشهی هاوسهنگ ههر وا ڕهمهکی بهکار نههاتووه. ئهمه له لایهک، له لایهکیتریش کاتێک سوسور باس له بایهخی نیشانه دهکات چهمکی زهینی وشهکانیش دهخاته بهر باس. یانی وانییه بڵێین <ئوڕشهلیم> شوێنێکی فیزیکییه و «ئوڕشهلیم»یش دهنگێکی فیزیکییه، بهڵکوو ههردووک لهوانه له زهینێ خوێنهردا وهکوو چهمکێکی زهینی راڤه دهکرێن و پێوهندی به پێشینهی فهرههنگی خوێنهرهوه ههیه. به پێی ئهو پێشینهیه له زهینی خوێنهری کوردیدا وشهی <کچ> لهگهڵ <ئورشهلیم> و وشهی <کیژ> لهگهڵ <ئورفا> باشتر هاونشین دهکرێ. کهوابوو ئهو لایهنهی تهلمیح له شێعریشێتدا دهیسهلمێنێ که پێوهندی ماکهکانی چیرۆکی مهبهست به نیسبهت شوێن و کهسایهتی و ههروهها خودئیرجاعی ئهو دهقه له موههندسییهکی تایبهت کهڵک وهردهگرێ.
2) جیاوازی: به وتهی سوسور زمان له نیزامێک پێکهاتووه که لهودا کۆی وشهکان له پێوهندی دان. یهکێک لهو پێوهندییه گرینگانه، جیاوازی وشهکان به نیسبهت یهکهوه. بۆ نمووونه <ژن> بۆیه <ژن>ه که <مێ> نییه و <کیژ> بۆیه <کیژ>ه که <کچ> نییه و ... کهوابوو ئێمه کاتێک له ئاستی (لانگ)دا ئاوها گرینگی دهدهین به جیاوازی، ناچارین له ئاستی (پارۆل)یش دا ئهو گرینگییه ههر راگرین. کاتێک دهبینین دوو وشهی هاوسهنگ له شێعرێکدا دووپات دهبنهوه دهبێ ههر دوو مهبهستی <بایهخی نیشانه> و <جیاوازی> تێدا بهدیبکرێ.
شێعریشێت و میتیمهکان: کلۆدلۆیئیستراوس کهسێک بوو که رێزمانی ئوستوورهیی هێنایه کایهوه به رهچاوکردنی (فۆنیم و مۆڕفیم) له زمانهوانیدا زاراوهی (mytheme) هێنایه ئاراوه که یهکهی ئوستوورهیه. بۆ نموونه له ئوستوورهی ئوروپیدا ئهوهی که (ئودیپ) باوکی خۆی دهکوژێ و لهگهڵ دایکی ژن و مێردایهتی دهکا دهبێته میتیمێک، ههرئوستوورهیهکی تایبهت له کۆی ئهو میتیمانه پێکدێ. له شێعریشێتدا بهتایبهت ئهو شێعرانهی ئوستووره لهواندا بههێزه بهکارهێنانی ئهو تهمهیده له لایهن خوێنهرهوه زۆر دهتوانێ یارمهتی به ئاستی تێگهیشتنی ئهو بدات. ئهگهر بهو پێیه ژیانی مووسا دابهش بکهینه سهر چهن میتیم، دهتوانین ناوهناوه ئهو رێزمانی ئوستوورهیه له شێعریشێتدا بهدیبکهین.
ئهگهر له دڵما باڵهخانهییهک رازاوه یان ژنێک ئاماژه بۆ تێپهڕینی لانکی مووسا به بهردهم کۆشکی
فیرعهون.
<من ههتاوم ماندوو له زهردایی سهفهر ئاماژه بۆ گهڕانهوهی مووسا هاوڕێی براکهی بۆ لای
به کۆتایی تهمهنی ئهو بایهدا دهپهیڤم> فیرعهون و موعجیزهی ههتاو که له لپی دهستی
مووسا دههاته دهرێ وهکوو موعجیزه
یان
<تهنانهت ئاماژه بۆ چیرۆکی خدری زینده و حهزرهتی مووسا
ماڵئاوا یا مووسا> که حهزرهتی خدر پێی دهڵێ <هڕا فیراقی بینی و
بینکم> و ...
بهم جۆره ، ناوه ناوه چیرۆکیمهبهست دێته ناو شێعرهکهوه و له چهشنی میتیم خوازیاری پێداچوونهوهیه.
له کۆتایی ئهو وتارهدا بهو ئامانجه دهگهین کاتێک <تهلمیح> دێته بهردهم نیزامه جیاوازهکانی شێعریشێت، گۆڕانی بهسهر دادێ و ههتا ئاستێکی زۆر باش خۆی لهو پێکهاته و کارکرده سواوانهوهی شێعری کلاسیک دهرباس دهکا و کهسایهتێکی تایبهت دهدا به تهلمیح له شێعری کوردیدا و ههتا ئاستی پێوهندێکی پتهو له چهشنی پێوهندی نێواندهقی دهیخاته پێشێ.
ئهحمهد چاک
25/9/88 بۆکان
سهرچاوهکان:
1. دیوانی نالی: مهلا عهبدولکهریم مودهرریس و فاتیح عهبدولکهریم (بڵاوکردنهوهی کوردستان. چاپی یهکهم. ساڵی 1380)
2. دیوانی مهحوی: مهلا عهبدولکهریم مودهرریس و محهمهدی مهلاکهریم (ئینتشاراتی کوردستان. چاپی یهکهم.1381)
3. چوارینهکانی خهییام: ئینتشاراتی سروش.1380
4. نشانهشناسی کاربردی: فرزان سجودی(نشرقڵه. 1381)
5. فرهنگ اصطلاحات ادبی: سیما داد (انتشارات مروارید.چاپ اول 1382)
6. شالوده شکنی: کریستوفر نوریس. ترجمه پیام یزدانجو(نشر مرکز)
7. نقد ادبی: سیروس شمیسا (انتشارات فردوس. چاپ سوم1381)
8. بیان و معانی: سیروس شمیسا (انتشارات میترا. ویرایش دوم1384)
9. کۆمهڵه شێعری نوێی یونس رهزایی <منم شاعیری ژنانی چاوهڕوان>
دانیشتنەکانی بنکەی ئەدەبیی رووناک-ی پیرانشار هەموو ڕۆژانی یەکشەممە کاتژمێر 5 تا 7ی پاش نیوەڕۆ لە دایرەی فەرهەنگ و ئیڕشادی پیرانشار بەڕێوەدەچێ. هاتنتان مایەی شانازیمانە